Geçen hafta ‘Türkiye’de MPOX vakası görüldü’ haberi ile 2022’de salgına neden olan ve dikkat çeken maymun çiçeği virüsünü (MPXV) yeniden hatırladık. Aslında vaka yeni bir vaka değildi. Sadece Ekim 2024’te tespit edilmiş ve 31 Temmuz 2025 Küresel MPXV verilerinde yer almıştı.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO)’nün bu verilerine göre, 2022 ile 2025 yılları arasında dünya çapında 137.892 doğrulanmış MPXV vakası bildirilmişti. Bunlardan 317'si 132 ülkede doğrulanmıştı. Afrika dışındaki ülkelerde MPXV seyahatle ilişkili vakalar olarak bildirilmişti. Türkiye dışında Avrupa’da; İsveç (2024'te), Almanya (2024 ve 2025'te), Belçika (2024 ve 2025'te), Fransa, İrlanda ve İtalya (2025'te) tarafından bildirilmiştir. Virüsün endemik olduğu Afrika ve Avrupa dışında da Tayland, Hindistan, Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Pakistan, Umman, Çin, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Brezilya, İsviçre ve Avustralya'da MPXV vakaları bildirilmişti ve bu vakaların tümü virüsün endemik olduğu seyahatlerle ilişkilendirilmişti.
Bu vesile ile biz de MPOX ve etkeni olan maymun çiçeği virüsü (MPXV)’nü ile ilgili bilgilerimizi güncellemek istedik. MPXV, Poxviridae familyasındaki Orthopoxvirus cinsinin bir üyesidir. İki genetik klad vardır: klad I ve klad II.
2022 öncesinde, MPOX hastalığı çoğunlukla endemik olduğu Orta (I. klad) ve Batı Afrika (II. klad) bölgelerinde bildiriliyordu. Afrika dışında görülen MPOX vakalarının neredeyse tamamı, endemik bölgelere yapılmış seyahatler veya ithal edilen hayvanlarla bağlantılıydı.
2022-2023 yılları arasında MPXV klad IIb'nin küresel salgını yaşandı. Afrika dışında, endemik olmadığı birçok ülkede MPXV klad IIb'nin neden olduğu vakalar eş zamanlı olarak bildirildi. Bunun üzerine Temmuz 2022'de Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Uluslararası Önem Arz Eden Halk Sağlığı Acil Durumu (PHEIC) ilan etti.
Daha sonra Demokratik Kongo Cumhuriyeti (DRC)’den başlayan 2023-2024 salgını MPXV klad I ile ilişkiliydi. Ancak Orta ve Doğu Afrika'nın bazı bölgelerinde yayılımı görülse de MPXV klad I salgını şimdiye kadar büyük ölçüde Afrika kıtasında kaldı.
Bulaşma
MPXV, enfekte bireylerle fiziksel temas, cilt lezyonları ve vücut sıvıları, kontamine malzeme veya solunum salgılarına maruz kalmayla yayılabilir. Ayrıca, enfekte bir hayvanın ısırıkları veya çizikleri, enfekte hayvanların kanı, vücut sıvıları, cilt veya mukoza lezyonlarıyla doğrudan temas yoluyla hayvanlardan insanlara da yayılabilir.
MPXV klad IIb salgınında, ana bulaşma yolu, cinsel temas dahil yüz yüze ve ten tene yakın fiziksel veya uzun süreli temastır. Enfeksiyonun ev içi bulaştığı vakalar da bildirilmiştir. Cinsel yönelimden bağımsız olarak, birden fazla veya rastgele cinsel partner gibi yüksek riskli cinsel davranışlarda bulunan kişiler için risk yüksektir.
Kuluçka süresi: Tipik olarak 6-21 gün, ortalama 12 gündür.
Bulaşıcı dönem: Belirtilerin başlangıcından, tüm lezyonların iyileşip derideki kabukların dökülmesine ve altta sağlam yeni bir deri tabakasının oluşmasına kadar geçen süre içerisinde bulaşıcıdır.
Her iki klad için de belirtiler benzerdir;
- Cilt döküntüsü
- Ateş
- Baş ağrısı
- Sırt ağrısı
- Şişmiş lenf düğümleri
- Kas ağrısı
- Genel bir bitkinlik veya derin bir zayıflık hissi
Ateş başlangıcından sonraki 1-3 gün içinde makulopapüler döküntü gelişir. Lezyonlar veziküllere ve ardından püstüllere dönüşür ve yaklaşık 10 gün içinde kabuklanır. Daha sonra oluşan kabuklar kendiliğinden düşer. Cilt döküntüsü genellikle yüzden başlayıp avuç içleri ve ayak tabanlarını da kapsayacak şekilde yaygınlaşır. Ancak, II. klad salgınında, özellikle genital bölge ve kasıkta lokalize lezyonlar görülmüştür. Hastalık genellikle 14-21 gün içinde kendiliğinden düzelir.
Belirtiler, cinsel yolla bulaşan diğer enfeksiyonları (CYBE) taklit edebilir ve diğer CYBE'larla eş zamanlı olarak ortaya çıkabilir.
- Mpox'un yaygın olduğu ülkelere ilişkin ilgili seyahat geçmişi
- Enfekte hayvanlarla temas
- Doğrulanmış vakalarla yakın temas (cinsel temas dahil)
- Birden fazla cinsel partnere sahip olmak risk faktörleridir.
Klad I enfeksiyonları, klad II enfeksiyonlarına göre daha şiddetli seyreder. Özellikle küçük çocuklar, hamile kadınlar veya bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde ciddi hastalık riski yüksektir. Bu gruplarda MPXV sonrası ciltte bakteriyel enfeksiyon, yara izleri, kalıcı kornea hasarı, zatürre, dehidratasyon, sepsis ve ensefalit gibi komplikasyonlar görülebilir.
Tanı
Mpox enfeksiyonuna, (vezikül sürüntüleri, boğaz sürüntüleri veya kanda) PCR ile MPXV tespiti ile tanı konur.
Tedavi ve korunma
Tedavi genellikle semptomatiktir. Çoğu hasta genellikle iki veya dört hafta içinde iyileşir, ancak özellikle hassas kişilerde (küçük çocuklar, hamile kadınlar veya bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler) ciddi hastalık ve komplikasyonlar ortaya çıkabilir. Genellikle vakaların çoğunda spesifik bir antiviral tedavi gerekmez ve klinik tedavi destekleyicidir.
Üçüncü nesil çiçek aşısı MVA-BN (JYNNEOS), tanı konmuş vakalarla yakın temaslı kişilere yapılır. JYNNEOS'un %80'in üzerinde koruyucu olduğu tahmin edilmekle birlikte, aşının koruma düzeyi ve süresi net değildir bu nedenle aşı olsa dahi kişilerin hastalığa karşı önerilen önlemlere uymaları çok önemlidir.
- Her zaman iyi kişisel hijyene uymak ve uygulamak
- Ellerinizi düzenli olarak sabunla yıkamak
- Su yoksa en az %60 alkol içeren alkol bazlı bir el antiseptiği kullanmak
- Hasta olan kişilerle (döküntüsü olan) temastan kaçınmak
- Vücut sıvılarıyla kirlenmiş olabilecek ortak eşyaları (havlu, çarşaf, vb.) paylaşmamak
- Birden fazla cinsel partnere sahip olmak veya rastgele cinsel ilişkiye girmek gibi yüksek riskli cinsel aktivitelerden kaçınmak
- Özellikle partiler ve kulüpler gibi sosyal etkinliklerde MPOX'a benzeyen döküntüsü olan kişilerle yakın temastan kaçınmak
- Seyahat sırasında özellikle başıboş veya vahşi hayvanlara dokunmaktan veya onları beslemekten kaçınmak
MPOX'tan etkilenen ülkelere seyahat edenler, döndükten sonra 21 gün boyunca semptomları gözlemlemelidir.
Uluslararası önerilerle uyumlu olarak, hastalığın genel halk için riski düşük olduğu ve hastalığın yakın fiziksel veya uzun süreli temas yoluyla bulaştığı göz önüne alındığında kitlesel aşılama şu anda önerilmemektedir.
Uzm. Dr. Tutku Taşkınoğlu